DE KRIS
Weinig historische voorwerpen zijn zijn zo representatief voor hun cultuur als de kris. Dat komt omdat de kris alle aspecten van de Indonesische geschiedenis in zich mee lijkt te dragen . Aan de ene kant is er de schoonheid en elegantie van zijn vormen en aan de andere kant de dreiging en de mystiek van het wapen dat het eigenlijk is. Het is dus een  elegant wapen en dat lijkt een tegenstelling. Vanuit de indonesiër gedacht is dat echter niet onmogelijk. Het is onder andere diè tegenstelling die leidt tot de mystiek rondom de kris, maar er is meer.
een onderdeel van www.indoshop.nl
HOME.
CONTACT.
KRONCONG.
SIRIH.
LINKS.
WEBSHOP.
INDISCH ANTIEK.
INDISCHE KOOKBOEKEN.
MANOKWARI NU.

.............onderdeel van www.indoshop.nl   .................

PRODUKTEN.
Veel  krissen die in omloop zijn ,zijn samengestelde krissen. Het lemmet is dan vaak het oudste onderdeel, omdat het van metaal is en dus het langste meegaat.  De schede is het kwetsbaarst en is dus vaak het jongste onderdeel.  De greep werd ook vroeger wel eens veranderd naar de smaak van de  eigenaar.  Ook de bovenstaande kris is mogelijk samengesteld en heeft een Javaans lemmet en schede, maar de greep lijkt weer uit Madura te komen.
De kris die hier afgebeeld is, is niet eens zo'n heel bijzondere. Het is een kris zoals die destijds door familie uit Indië kan zijn meegenomen.Toch zijn zijn vormen door eeuwen van tradities bepaald. Hij is met zorg gemaakt en ieder onderdeel is met zorg uitgevoerd.  Hij zal zo'n honderd jaar oud zijn, en is afkomstig van midden Java.  Krissen zijn een geliefd verzamelobject en er is een uitgebreid systeem om een kris zo precies mogelijk te beschrijven. Zo heet het brede houten gedeelte van de schede in het nederlands het 'schip'. Met enige fantasie zie je daar ook duidelijk de vorm van een schip in. En eigenlijk nog het meest de vorm van een 17-eeuws hollands koopvaardijschip.











Ook dames droegen wel eens een kris.
Uit Atjeh komt dit houten schild. Het is niet groter dan zo'n 40 centimeter. De stervormige knoppen doen erg arabisch aan, en zijn dat waarschijnlijk ook. Atjeh was een provincie die veel kontakt had met de buitenwereld, met name met India. Er is ook een koperen uitvoering van dit schild.
Deze bewaker van de Kraton in Yogjakarta is in traditionele kleding en laat zien hoe een kris gedragen wordt.

.............onderdeel van www.indoshop.nl   .................

Ook indisch antiek kopen?  Kijk dan in onze Indowebshop.

VERDER
NAAR BOVEN
HOME
koperwerk java
top
index
Deze greep komt van een stokoude sumatraanse kris. Als je goed kijkt zie je er een gestileerde menselijke vorm in. (antropomorf). De officiële naam voor deze vorm is "Jawa Denam ukiran".
De onderdelen van de kris
Een Madureese greep, die zoals vaak, zeer gedetailleerd is, en voorzien is van de karakteristieke krul.
Ook uit Java komt deze Yokja greep, heel eenvoudig, en lijkt veel op de vorige.
Deze twee javaanse grepen zijn wel de meest algemene.
De krisgreep is wel het meest decoratieve deel van de kris en wordt om die reden wel apart verzameld.  Dit is de greep van een Javaanse kris, in dit geval uit Solo.
Karakteristiek aan de solo greep is de kromme rug en  het uitsteekseltje  (Citak) aan de binnenzijde.

Lemmet

Een recent gemaakte krisgreep naar en oud voorbeeld.
De greep
De vorm van het lemmet kent eigenlijk weinig variatie. Dat komt doordat het lemmet van de kris  door de krismaker (Empu) gezien wordt als een slang of Naga, dus is het aanbrengen van de bochten vrij voor de hand liggend. Een rechte kris wordt dan ook wel rustende Naga genoemd.
Aan de basis van het lemmet  zitten soms een aantal decoraties met een sterk symbolische functie. Ze vertellen in detail door wie , en voor wie de kris gemaakt is. Ze hebben mooie namen. Zo heet het krulletje rechts de olifantsslurf (Telaleh gadjah) en de rafeltjes links de Baard (Djenkot). Bij elkaar opgeteld kom je hier soms wel 20 - 25 decoraties tegen. Dit is overigens een niet zo oude, Balinese kris.
Hier zie je een andere variant. Rechts is de kop van een Naga te herkennen, compleet met kroontje. Als je zijn lichaam volgt dan zie je dat  dat dat eerst naar beneden gaat , en dan met een sterke bocht naar boven  zodat het het centrum van de hele kris volgt.  
De Naga (zeeslang) is een fabeldier uit het hindoeïsmene en een veelvoorkomend thema in de Javaanse en Balinese cultuur. Deze naga is gebruikt als wayang kulit pop.

Het hart van de kris wordt gevormd door het lemmet, dat vaak een staaltje is van smeedkunst.  Metalen gereedschappen werden altijd door een smid gemaakt die door te kloppen, slaan, trekken en draaien aan het gloeiende metaal de gewenste vorm aan het voorwerp gaf. Een ambacht dat vrijwel is uitgestorven.
Ook de decoratie van de kris werd door de smid aangebracht.
Door metalen met verschillende samenstellingen te mengen krijg je een kleurverschil dat we pamor noemen. Je neemt een aantal strips van die metalen, smeedt ze aaneen, vouwt ze een aantal malen dubbel , (soms wel 400 maal) en je krijgt een een prachtige tekening in je materiaal.
Eén van die metaalsoorten kan dan bijvoorbeeld het roemruchte meteorietenstaal zijn, dat veel nikkel bevat en dus een wat andere kleur heeft. Dat meteorietenstaal is afkomstig van een grote meteoriet die in prehistorische tijden op Java is neergestort en geëxplodeerd. Het gebruik van dit bijzondere staal draagt ook bij aan de mystiek van de kris.
Het lemmet
De verschillende pamors hebben allen een eigen betekenis.
De schede  (gandar) wordt altijd van hout gemaakt..  In deze oude werkplaats wordt links de binnenkant van de schede op maat gevijld en rechts wordt met een boogboor het hout uitgehold.. Een boogboor  (rechts) is een slim werktuig dat bestaat uit een lange lat  met daarlangs een touw gespannen , dat een maal rond een klosje gewonden is . Wanneer je de lat naar voren en naar achteren beweegt, gaat het klosje draaien  en kan je boren.
De schede

 

Acacia
Timoho
Gembol
Galih
asem
Awar

 

Trembala
Kemuning
Nogosari
Sandel
wood

 

Hoorn
Wangi
Palisander
Ivoor
De bovenzijde van de schede (wranka) maak je natuurlijk van de mooiste houtsoort die je kan vinden

Klik op de Indonesische schoolplaat hiernaast  en bekijk  de verschillende krisvormen en andere wapens van de diverse  eilanden.
Vorm en herkomst
Een typische Sulawesi (Celebes) kris; klein, hoekig en met een knop aan de schede.
Een kris van het Javaanse type. In dit geval Solo. Deze vorm komt ook in Djokja voor , maar is dan minder gespitst.
Balinese krissen zijn vaak wat groter en kunnen ook uitbundig gedecoreerd zijn, maar deze weer niet..
De overschede (pendok)  was weer het werk van de edelsmid. Van dun koper of zilver werd een koker gemaakt die eerst werd gedecoreerd door middel van drijven . Dit is een techniek waarbij met een stalen pennetje figuren worden geslagen in de achterkant van het materiaal. Daarna wordt de achtergrond weer via de voorzijde ingevuld met een nog scherper pennetje.
Het zijn meestal de wat luxere krissen die een gedecoreerde overschede bezitten.

 

Over de mystiek van de kris is al veel zin en onzin verteld. Het gaat dan vooral over de geheime krachten die een kris zou bezitten en wat de gevolgen van die krachten allemaal zouden kunnen zijn. Wij moderne westerlingen zijn niet opgevoed met 'de stille kracht' en zijn meestal ook niet gevoelig voor de aanwezigheid ervan. In Indonesie is dat anders, ook nu nog. Er is een respect voor de dingen die 'niet zichtbaar' zijn en de verhalen over onder andere krissen zijn dan ook legio. Zo zijn er verhalen over krissen die spontaan rammellen in hun schede's, over krissen die spontaan uit hun schede's springen , of zelfs aan de wandel gaan. Meestal wordt dit vreemde gedrag van de kris dan gevolgd door een belangrijke gebeurtenis elders, een ongeluk of een overlijden bijvoorbeeld. Maar een kris kan ook geluk en voorspoed brengen wanneer hij goed is terechtgekomen.

 

 

 

 

Wat steeds opvalt in de verhalen over krissen is de eigen wil van een kris. Als buitenstaander  zou je denken dat zo'n "dom" voorwerp nooit een eigen wil kan bezitten. Een verhaal dat me bereikte was van een oude dame die de familiekris nu eens eindelijk aan haar kleinkinderen wilde doorgeven en haar oudste zoon naar zolder stuurde om de betreffende kris op te halen. De zoon kwam even later terug met de mededeling dat hij de kris niet kon vonden. Toe ging de jongste zoon maar even kijken en die vond hem meteen. Oma zei toen dat hij de kris voortaan mocht houden. Wij zouden zeggen 'toeval' , maar je kan ook, net als die oma , kunnen zeggen dat de kris zèlf zijn lot heeft bepaald.
Ook wordt wel beweerd dat de vermeende krachten van een kris alleen in Indonesië werkzaam zijn. Iedereen die wel eens in Indonesië is geweest, weet dat daar van alles aan de hand kan zijn op het gebied van mystiek. Maar om te beweren dat er in ons koude kikkerlandje niks te beleven valt op dat gebied, die gaat iets te kort door de bocht. Vergeet niet dat mystiek in Nederland niet door iedereen erkend wordt, en dus kan je er op een feestje maar beter niet over beginnen. Vergeet ook niet dat dit soort mystiek eeuwenlang door de kerk is verboden.  En tenslotte hebben wij westerlingen ook nog eens vergeten hoe ons zesde zintuig werkt. Dat is een handig instrument in dit soort zaken. De volgende twee verhalen geven aan dat ook in Nederland wel het een en ander aan de hand kan zijn.
Toch moet nog wel gezegd worden dat er veel indianenverhalen in omloop zijn, vooral op Internet . In onze moderne cultuur is geen plaats voor mystiek , en als je er dan toch naar gaat zoeken kom je geweldig veel onzin tegen. Dus wees kritisch op dit soort informatie. En de vraag of het nou bestaat of niet is niet met ja of nee te beantwoorden. Wel is het leuk om te weten dat er elders op de wereld culturen bestaan waar mystiek een wezenlijk onderdeel is van het dagelijks leven. En dat feit alleen al zou je aan het denken moeten zetten.

Hoe om te gaan met een kris.
Het mag nu duidelijk zijn dat het verstandig is om een kris met respect te behandelen. Wanneer u een kris  uit de schede trekt doe dat dan met de punt omhoog, en trek hem er niet helemaal uit; laat het puntje erin zitten. Houdt de kris ook van u af gericht en richt ook niet op anderen in uw omgeving. Richt dus nooit een "blote" kris op iemand. Stop de kris altijd terug in de schede.
Heeft u twijfels over de gezindheid van uw kris, houdt hem dan bedekt met een doek en bewaar hem afgesloten in een lade  ofzo. Een echt kwaadaardige kris kan worden begraven.
De kris uit de IJssel
De kris uit Nijmegen.
De mystiek van de kris
Meer weten over krissen?
Er is online niet veel achtergrondinformatie te vinden over krissen. Gelukkig zijn sinds kort  een aantal delen uit   de onvolprezen serie “De inlandse kunstnijverheid”van Jasper en Pirndadie online volledig te lezen,   met dank aan de Sidestone press.  Let wel: het is een uitgave uit 1932, dus nogal gedateerd. Krissen   worden in de tweede helft van het boek behandeld. Kijk maar hier.
Verdere litteratuur:

-“De keris” door Ruud Greve
 Uitgeverij de driehoek.
 ISBN 9789060306956
 En informatief, zeer leesbaar boekje over alle aspecten van de kris.

-”De kris , Magic relic of old Indonesia”door G.I.F.J. Tammens.
 ISBN 90-9006237-8
 Uitgave in eigen beheer door de schrijver. (1993), daardoor hebben de boeken (twee delen) een   nogal stencil-achtig uiterlijk, maar dit werk wordt algemeen beschouwd als een standaardwerk.
  Is alleen nog antiquarisch te krijgen en dan vrij prijzig.
Bent u geinteresseerd geraakt in krissen en wilt u er ook een aanschaffen ? Kijk dan in onze webshop.