Wanneer je uit Nieuw Guinea kwam dan had je maar weinig keuze. Zoveel souveniers waren daar destijds niet te vinden. Tegenwoordig denken we gelijk aan door papoea's gemaakte objecten, maar er waren maar weinig repatrianten die dat soort dingen meenamen. Nee, de meeste souveniers kwamen uit de toen nog woeste natuur. Dus waren de schilden van zeeschildpadden, en de verenpakjes van de paradijsvogel een meer voor de hand liggende keuze. Ook nu nog herken je soms de interieurs van de oud NNG-ers (Nieuw Guinea gangers) aan de vele schelpen en de voorliefde voor planten zoals orchideëen. De hier getoonde voorbeelden vallen ook in de "natuur" catagorie. Boven een grote schelp van wel 35 centimeter waarin destijds heel kunstig een lampje was gemonteerd, vandaar het gat links. Het licht schijnt dan door de wand van de schelp heen en dat vond destijds veel waardering.  De onderste foto toont de "zaag" van een zaagvis. Dat vissen soms "zagen" hadden maakte vroeger veel indruk en het   verzamelen van dit soort rariteiten kent dus al een heel lange traditie. De zaagvis is overigens een haaiensoort die gelukkig nog wel vrij veel voorkomt.  Hij wordt makkelijk 3 tot 4 meter en gebruikt zijn zaag om eens lekker door een school visjes te maaien en die vervolgens op te peuzelen.

Dat er zo weinig papoeakunst is meegenomen is jammer.  Vrijwel niemand verzamelde dat destijds. Het werd vaak te grof en te primitief gevonden. Dat is niet helemaal onbegrijpelijk als je weet dat bijvoorbeeld als kleurstoffen voor het Asmat houtsnijwerk  as , klei en plantensappen werden gebruikt. De enigen die deze kunst wel verzamelden waren de paters, die ook nu nog mooie collecties hebben. Echte papouakunst uit de nederlandse periode is dus zeldzaam en duur. Tegenwoordig kijken we heel anders aan tegen dit soort kunst , en wordt ze ook op grote schaal nagemaakt, onder andere op Bali.

Garuda, Bali, ca. 1955 hoogte 100 cm.

Kwam

Kwam je uit Java dan waren souveniers uit Bali ook daar wel te krijgen Wilde je bijvoorbeeld deze Garuda meenemen dan had je een grote koffer nodig want hij is bijna 1.20 meter groot. Gelukkig werden dit soort beelden zo gemaakt dat ze eenvoudig uit elkaar konden worden gehaald. De vleugels en de staart kunnen er zo afgehaald worden. Een garuda is wel het meest afgebeelde Hindoesymbool, en daarom  ook Balinees. Je komt hem daar dan (ook nu nog) vaak tegen in tempels.

Bali ca. 1950 h: 85 cm.

Dit is feitelijk geen Garuda, maar hij is wel in die stijl gemaakt.  Dit stelt de vorst Rawana voor met de geschaakte Sita. Het rijdier is in dit geval Wilmana.

Deze Garuda is maar 30 cm.hoog .

  De grondkleur is groen en daarom is hij een stuk ouder dan de vorige.

Garuda Bali ong. 1900 h:35 cm.

Dit zijn twee details van weer een andere garuda . De eigenlijke garuda zie je boven en zijn berijder is Vishnu, hieronder.

  Balinese bruidsbeelden als deze zijn nu erg gezocht . Opvallend is hun realisme. Het is bijzonder knap hoe je zulke natuurlijke vormen uit een blok hout weet te snijden.

Vanaf de tweede wereldoorlog werden dit soort dames bijzonder populair bij de toeristen en ze worden nog steeds in grote getalen gemaakt.  Voor hen hebben ze dan weer een romantische betekenis, maar voor een  balinees zit hier gewoon een traditionele danseres.Vaak is deze figuur ook staand .

Balinees figuur jaren 50

Dit Balinese souvenir uit de jaren 50 draagt eigenlijk een hele reeks aspecten in zich die de hele complexe verhouding van de europeaan tot van de Indische samenleving verbeeldt. Enerzijds is er het romantische beeld van een leuk meisje dat glimlachend de vloer veegt, en anderzijds is er de schaars gekleedde ondergeschikte, die voor een paar centen haar diensten aanbiedt, terwijl ze haar ware emoties achter haar glimlach verbergt. Op die manier gezien is dit beeldje een uniek tijdsbeeld en een symbool van de koloniale samenleving van destijds. En dat is dan vastgelegd door een zeer kundige ambachtsman die zijn eigen kwaliteiten en tradities gebruikte om  diezelfde europeaan een paar gulden uit zijn zak te kloppen.

Vroeger was het gebruik van een klamboenet een goed gebruik bij veel nederlanders. (En dat is het nog steeds) Zo'n haak hing hoog in de hoek van je hemelbed en je hing je klamboe erin als je die niet gebruikte, en bijvoorbeeld het bed (liet) opmaken.  Zo'n haak is door zijn vorm natuurlijk heel geschikt om te stileren in de vorm van een Naga. Deze zijn Javaans en uit de periode rond 1900.

Opvallend  is dat je door  de hele archipel deze echtparen tegenkomt. Over de balinese bruidsbeelden (links) is niet veel bekend, maar over de javaanse versie ervan (midden) destemeer.  Zij heten Loro Blonjo, wat zoiets betekend als "onafscheidelijk paar" en spelen een rol bij de huwelijksplechtigheid.  Op die dag  neemt het echtpaar in spe plaats links en rechts bij het voeten einde van het huwelijksbed. Zij zitten daar enige uren roerloos en ernstig. In het hindu geloof ,waar dit gebruik vandaan komt , neemt men aan dat ieder huwelijk een herbeleving is van het scheppingsverhaal. En op dat moment zijn de beide huwelijkspartners niemand minder dan Dewi Sri en Sodano, twee hindu goden. Na deze plechtigheid wordt de plaats van het echtpaar ingenomen door deze twee vervangers , de Loro Blonjo. Zijn zullen ervoor zorgen dat het huwelijk voorspoedig en kinderrijk zal zijn. Ze zullen ten allen tijde een representant blijven van zowel  het getrouwde echtpaar als hun goddelijke tegenhanger. Deze informatie komt van de website Joglosemar , een website die veel informatie over javaanse tradities bevat.   Rechts ziet u en stel voorouderbeeldjes uit Flores. Geheel anders in stijl en achtergrond  en toch weer een echtpaar.  Het huwelijk geldt dus  overal als het belangrijkste moment uit je leven. Geboorte en dood zijn van minder belang, ze zijn immers onvermijdelijk. Het huwelijk daarentegen is een keuze, een moment waarop je zowel je tradities bevestigt als je nageslacht veilig stelt. Het spreekt vanzelf dat je zo'n paar beeldjes nooit mag scheiden , want dan overkomt je groot ongeluk.

Die voorouderbeelden komen in heel indonesië voor. De gewoonte deze beelden te maken, dateert uit de periode van vóór de grote godsdiensten, We noemen het  nogal denigrerend animisme.

Ieder volk kent zijn eigen stijl. Hiernaast twee (recente) beelden van de Batakkers. Nu nog steeds zijn de Batakkers een trots en zelfbewuste bevolkingsgroep in Midden Sumatra. Ze waren vroeger onder meer bekend om hun tovenaars. Tovenaarsstokken zijn dan ook nu nog een gewild object bij verzamelaars.  Eigenlijk is het allemaal niet zo vreemd, die vooroudervereering. Wij zetten toch ook foto's van opa en oma op het dressoir.

Ook Bataks is deze medicijnpot. Wat hierbij opvalt is de bijna overdreven decoratie, iets wat vaker voorkomt bij hun snijkunst. Ik zie vier mannetjes en twee paardenhoofden.

detail

Op dit moment staan dit soort beelden erg in de belangstelling. Het is Balinees houtsnijwerk met (de europese) Art deco invloed. Deze beïnvloeding ontstond toen in de jaren dertig veel europese kunstenaars zich op Bali vestigden. Onder hen bevonden zich de nederlanders Willem Gerard Hofker, Rudolf Bonnet, Auke Sonninga, en de duitser Walter Spies.

Over deze stijl is onlangs een boekje verschenen van de hand van Frans Ledelmeijer met de titel: "Art Decobeelden van Bali (1930-1970)" Zoals die titel al weergeeft zijn deze beelden ook later  nog gemaakt. Nauwkeurige datering is dan ook niet eenvoudig.

Dit beeld stelt een balinese priester voor die zijn hoed opzet. Karakteristiek zijn de slanke, soepele lijnen en de verlengde vingers

detail

DOok dit is Art Deco.  De lichte stylering verhoogt de expressiviteit. Ook hier slanke ledematen en verlengde vingers.  Daarnaast is de wijze waarop het textiel gedrapeerd is karakteristiek.

Een flinke neus wordt altijd gewaardeerd, het is een van de schoonheidsidealen.

              Brievenkistje Japara Java, ong 1910

Ook van Java komt houtsnijwerk zoals dit kistje. Het is een typisch voorbeeld van Japara snijwerk, dat altijd ongekleurd is. In Japara maakte men vooral gebruiksvoorwerpen zoals (naai)kisten en naai- en theetafels. Dit kistje is van een mooie kwaliteit en gedecoreerd met twee wayang poppen , ook toen al het symbool bij uitstek voor Indonesie. Bij menige Indische oma kom je nog Japara houtsnijwerk tegen.

Het snijwerk uit de nederlandse periode had  soms een keurmerk ,zoals deze.

Ook uit Japara kwam dit krantenrekje. Mogelijk heeft hier de Preangerbode wel ingezeten. Leuk aan dit rekje zijn de wapens van Nederland  en een verzonnen wapen van Indonesië, maar wel weer geflankeerd door de nederlandse leeuwen.

Dit rekje dateert uit de jaren 50.

  Lampvoet, Bali ca. 1960

  Dit is de voet van een schemerlamp. Hij was bijzonder populair bij indische families in de jaren 60 en 70. Hij toont weer eens aan hoe inventief men is als het gaat om het toepassen van een oud ambacht op een modern gebruiksvoorwerp. Destijds beschouwde sommigen dit als kitsch, maar dan zag men de voorstelling waarschijnlijk over het hoofd. Deze bestaat uit de "Prince and Princess" of beter gezegd:  Ramah en Shinta, de twee klassieke geliefden uit de Ramayana.

 detail

En daar hoort dan zo'n lampekap op. Gemaakt met de techniek waar wayangpoppen worden gemaakt. Van leer dus. Geeft een prachtig schijnsel op de muur.

 Barongmasker ca. 1950

Dit Balinese Barongmasker was een populair souvenir uit Indonesie en is dat nog steeds. Deze maskers werden gedragen door dansers die dan ook nog voorzien waren van een wilde haardos (van klapperbast) en decimeters lange nagels.

Een typsch gebruiksvoorwerp is deze houten Sirihbak. Vijf vakjes om de verschillende ingrediënten in te doen, en in het midden past een pinangschaar. Dit is een sirihbak voor dagelijks gebruik, eenvoudig en robust, waarschijnlijk van Jatihout . Wanneer je bezoek had, dan pakte je liever een mooie koperen set uit de kast. Meer informatie over sirihgebruik vindt u hier.

Vreemd is deze Kepengpop. In het hindoeistische Bali geldt de cirkel als een bijzondere vorm . Ze beeldt immers de cirkelgang van leven en dood uit. Daarom zijn deze chinese muntstukken zeer geschikt om een religieus voorwerp van te maken.

Die chinese munten of kepeng zijn een verhaal apart. Vanaf de dertiende eeuw tot aan de tweede wereldoorlog diende ze als betaalmiddel in heel azië. Dat was bijzonder praktisch . Een soort euro 'avant la lettre'. Ook het gaatje was handig ,want daar kon je een touwtje door doen en had je geen dompet nodig. Ze kwamen op zo'n grote schaal voor dat ze werden gebruikt als basimateriaal voor het bronsgieten. 

Zelfs nu nog kan je ze gewoon nog langs landweggetjes op bali vinden, ja zelfs op het toeristenstrand van Kuta. De balinezen blijven ze gebruiken voor hun offerande's en maken ze nu zelfs na. Ze zijn leuk om te verzamelen. Een webside hier over is bijvoorbeeld deze.

   Als we aan lakwerk denken, denken we aan Japan en China. Maar ook in Sumatra werd lakwerk vervaardigd. Het  kwam vooral uit het gebied rond Palembang. Er zijn erg mooie voorbeelden bekend van dozen in de vorm van vruchten. De doos hiernaast is een bruidsdoos. Lakwerk werd vervaardigd door harssooorten te mengen met pigment en dat laag voor laag op te brengen op een houten ondergrond. Het was dus een erg bewerkelijk procedé.

Bali. plm. 1930. lengte . 30cm

Een hardhouten Balinees paneel van een rustende dame. Een mooi en intiem stuk .

detail

Ze draagt nog tonvormige oorbellen die tot de tweede wereldoorlog in Bali gebruikelijk waren. Dat helpt bij de datering van dit werk.

Paneel Bali, ca. 1930(?)  lente 22 cm.

Een kleiner paneel met dezelfde voorstelling. Dit soort panelen zaten op het deksel van een houten doos, waarschijnlijk een medicijnkist. Mogelijk diende het houten  figuur dan om de patiënt  de arts te tonen waar de kwaal zat . Dit principe kennen we uit japan , waar zogenaamde 'medicine dolls' op dezelfde manier gebruikt werden. 

detail

Java  ca. 1930    hoogte 20 cm.

Deze javaanse miniaturen zijn erg gezocht. Ze beelden meestal figuren van het straatleven uit. Ze zijn zeer gedetailleerd.

Ook voor de europese markt gemaakt zijn deze lepel en vork, waarschijnlijk een slabestek. Ideaal natuurlijk om hier weer een echtpaar van te maken.

Model Toradjahuis .ca. 1950

Modellen zijn altijd een geliefd souvenir. De meeste  modelhuizen komen uit Sumatra, maar deze komt uit Celebes het is een Toradjawoning. Let op de buffelkop boven de deur.

Er zijn ook  modellen van inheemse zeilschepen bekend.

Bali  ca. 1940

 Hier is hij dan, de visserman.  Wat ook hiet opvalt is het realisme. Hoewel het hoofd relatief te groot is uitgevoerd ,draagt dat bij aan de expresiviteit. De houtsoort is waarschijnlijk hybiscushout.

  Ook indisch antiek kopen?  Kijk dan in onze Indowebshop.