Het wayangspel is een verbazingwekkend verschijnsel. Ten eerste door zijn geweldige ouderdom. De verhalen en figuren dateren uit een periode dat het Hindoeisme de overheersende godsdienst was op Java en dat is ruim vierhonderd jaar geleden. Ten tweede is een voorstelling zó boeiend en komen de poppen zó tot leven dat je je heel goed kan voorstellen dat het verschijnsel vandaag de dag nog springlevend is. Zelfs op televisie zie je het regelmatig. De gewoonte om de aktualiteit in het verhaal op te nemen zal daar zeker toe hebben bijgedragen. Een wayangvoorstelling kan dan wel iets weg hebben van het hollandse cabaret omdat er vaak maatschappelijke kritiek en actuele humor in word opgenomen.Dit gebeurt dan altijd wel binnen het klassieke raamwerk.

Dit is een van de reuzen uit het verhaal en is dus ook een grote pop (zo'n 50cm.)

Voor de indie-gangers was een wayang kulit pop een ideaal souvenir  Zo'n plat ding paste natuurlijk in elke koffer en daarom kom je ook nu nog veel oude poppen tegen. Er zijn een groot aantal verschillende karakters (figuren), wel 400. Een vereenvoudigd overzicht vind je op deze indonesische schoolplaat.

De"boyo", de krokodil

Het oude nederlandse woord voor het wayangspel is het schaduw- of schimmenspel, en hier is duidelijk te zien hoe effectief het schaduwbeeld van de pop links is. Hij lijkt wel gedetailleerder dan de pop zelf, hoewel die nog met verf is bewerkt.

Maar waarom wordt het verhaal verteld met de schaduw van de pop en niet met de pop zelf ? De oorsprong van het schaduwspel is wel bijzonder eigenaardig. Aanvankelijk werden de verhalen nagespeeld met de bekende houten poppen, de Wayang Golek. Ook deze poppen zijn heel bekend  bij de indie-gangers. Toen in de 15-eeuw Indonesië onder de invloed kwam van de islam ontstond er echter een probleem, het afbeelden van goden is er immers verboden. Volgens overlevering was het Sultan Raden Patah of Demak, die op het slimme idee kwam slechts de schaduw van de pop af te beelden, en op deze manier de islamitische wetgeving te omzeilen. En wanneer je die poppen dan van leer maakt dan kan je maximale aandacht besteden aan zijn silhouet.

En het is met deze silhouetten dat de poppenspeler of Dalang aan de slag gaat. Hij geeft ieder figuur een stem, en een herkenbaar karakter. Nu nog  een gamalanorkest erbij (wat ook zorgt voor de geluidseffecten), en complete oorlogen trekken aan je voorbij, liefdes bloeien op en sterven weer af .

Een leuke beschrijving  van zo'n voorstelling geeft Johan Fabricius in zijn roman "Eiland der demonen". Dat is geschreven  in 1941 en het taalgebruik is nogal gedateerd, maar het geeft een prachtig sfeerbeeld. Klik hier voor het citaat.

De meest bekende figuren zijn de edelen en de reuzen, die je hierboven hebt gezien.  Deze figuren  zijn minder bekend en wij zouden ze als sprookjesachtig omschrijven. Links twee onaangename figuren. Het zijn kwade geesten en verwekkers van ziektes. Ze kunnen er daarom dan ook met uw ledematen vandoor gaan. Hierboven de Nènè, een vriendelijke oude vrouw.  Wayangverhalen  zijn echter veel meer dan een sprookje. Je ziet hoe expressief deze poppen zijn en het is dan ook niet verwonderlijk dat ze gespaard worden door verzamelaars.

Hier is hier een modern leger te zien ,dat gesteund wordt door een leger van demonen op de achtergrond.

Ik vermoed dat dit stuk uit ongeveer 1940 stamt , maar ik kan me vergissen

Op deze  foto's zie je de voorstelling. Op de voorgrond het gamelanorkest. Daarachter het grote witte scherm, met de rijen wayangpoppen die op hun beurt wachten. Daarvoor zit met zijn rug naar ons toe, de Dalang, de poppenspeler. Wat we missen op de foto's, is de grote olielamp die het scherm verlichtte. Destijds (ongeveer 1915) kon je die foto links  alleen overdag maken.

Meer over  de diverse vormen van Wayangspel vindt u op de site van Joglosemar,  een interessante Indonesische site over allerlei aspecten van de javaanse cultuur.