de kris

De kris die hier afgebeeld is, is niet eens zo'n heel bijzondere. Het is een kris zoals die destijds door familie uit Indië kan zijn meegenomen.Toch zijn zijn vormen door eeuwen van tradities bepaald. Hij is met zorg gemaakt en ieder onderdeel is met zorg uitgevoerd.  Hij zal zo'n honderd jaar oud zijn, en is afkomstig  uit Madura.  Krissen zijn een geliefd verzamelobject en er is een uitgebreid systeem om een kris zo precies mogelijk te beschrijven. Zo heet het brede houten gedeelte van de schede in het nederlands het 'schip'. Met enige fantasie zie je daar ook duidelijk de vorm van een schip in. En eigenlijk nog het meest de vorm van een 17- eeuws hollands koopvaardijschip.

Weinig historische voorwerpen zijn zijn zo representatief voor hun cultuur als de kris. Dat komt omdat de kris alle aspecten van de Indonesische geschiedenis in zich mee lijkt te dragen . Aan de ene kant is er de schoonheid en elegantie van zijn vormen en aan de andere kant de dreiging en de mystiek van het wapen dat het eigenlijk is. Het is dus een  elegant wapen en dat lijkt een tegenstelling. Vanuit de indonesiër gedacht is dat echter niet onmogelijk. Het is onder andere diè tegenstelling die leidt tot de mystiek rondom de kris, maar er is meer.

de onderdelen van de kris

Veel  krissen die in omloop zijn ,zijn samengestelde krissen. Het lemmet is dan vaak het oudste onderdeel, omdat het van metaal is, en dus het langste meegaat.  De schede is het kwetsbaarst en is dus vaak het jongste onderdeel.  De greep werd ook vroeger wel eens veranderd naar de smaak van de  eigenaar.

kris

Lemmet

krisgrepen

Dit is de meest voorkomende greep: de Javaanse greep; schijnbaar eenvoudig en zeskantig.  De linker komt uit Solo, en karakteristiek aan de Solo greep is de kromme rug en  het uitsteekseltje  ( Citak ) aan de binnenzijde. Wanneer je die binnenzijde goed bekijkt (rechts), dan herken je daar een masker in. Javaanse grepen zijn vaak verregaand gestileerd, en daarom is de betekenis van de decoratie vrij lastig te herkennen.

keris,kris, kerishandle,krisgreep.

Vier Sumatraanse grepen. Als je goed kijkt zie je er een gestileerde menselijke vorm in. (antropomorf). De officiële naam voor deze vorm is "Jawa Denam ukiran" ;de materialen zijn  hout (links), hoorn en  2x ivoor..

Veel krissen komen  ook van Madura. De Madurese grepen hebben meestal een krul, en ze zijn vaak erg gedetailleerd. Vaak zie je er een vliegend paardje op afgebeeld zoals hier links . Rechts is de vorm gebaseert op de ’tree of life’.

Nog een paar Javaanse grepen. Links een  ivoren javaanse greep uit de 19- e eeuw. Hij steldt Rangda voor. De twee grepen daarnaast hebben een extra brede ring (selut) vanonderen die de greep extra mooi maken.

Buiginese en Celebes grepen zijn gehoekt

Deze oude Madurees laat onder andere een kroon zien, een symbool dat al heel lang geleden van de Nederlanders is overgenomen. Verder twee maskers, waarvan een van een tijger.

Balinese grepen kennen  wel de meeste variatie. Deze doet Japans aan.

Een recent gemaakte krisgreep naar en oud voorbeeld.

het lemmet

De vorm van het lemmet kent eigenlijk weinig variatie. Dat komt doordat het lemmet van de kris  door de krismaker (Empu) gezien wordt als een slang of Naga.  Het aanbrengen van bochten is dan vrij voor de hand liggend. Een rechte kris wordt dan ook wel rustende Naga genoemd.

De Naga (zeeslang) is een fabeldier uit het hindoeïsmene en een veelvoorkomend thema in de Javaanse en Balinese cultuur. Deze naga is gebruikt als wayang kulit pop.

pamor

De verschillende pamors hebben allen een eigen betekenis.

Het hart van de kris wordt gevormd door het lemmet, dat vaak een staaltje is van smeedkunst.  Metalen gereedschappen werden altijd door een smid gemaakt die door te kloppen, slaan, trekken en draaien aan het gloeiende metaal de gewenste vorm aan het voorwerp gaf. Een ambacht dat vrijwel was uitgestorven, maar recent weer een opleving beleeft.

Ook de decoratie van de kris werd door de smid aangebracht.

Door metalen met verschillende samenstellingen te mengen krijg je een kleurverschil dat we  pamor noemen. Je neemt een aantal strips van die metalen, smeedt ze aaneen, vouwt ze een aantal malen dubbel , (soms wel 400 maal) en je krijgt een een prachtige tekening in je materiaal.

Eén van die metaalsoorten kan dan bijvoorbeeld het roemruchte meteorietenstaal zijn, dat veel nikkel bevat en dus een wat andere kleur heeft. Dat meteorietenstaal is afkomstig van een grote meteoriet die in prehistorische tijden op Java is neergestort en geëxplodeerd. Het gebruik van dit bijzondere staal draagt ook bij aan de mystiek van de kris.

Aan de basis van het lemmet  zitten vaak een aantal gestyleerde decoraties met een sterk symbolische functie. Voor  ingewijden vertellen ze in detail door wie , en voor wie de kris gemaakt is. Ze hebben mooie namen. Zo heet het krulletje rechts de olifantsslurf ( Telaleh gadjah ) en de rafeltjes links de Baard ( Djenkot) . Bij elkaar opgeteld kom je hier soms wel 20 - 25 decoraties tegen, zoals hiernaast bij een Balinese kris.

Hier een zittende leeuw (Singa), kunstig voorzien van een gouden balletje in zijn bek.

Een liggende leeuw. Zijn tong is gemaakt van een dun blaadje koper en kan bewegen.

Als je goed kijkt zie je hierlinks aan de rechterkant ook een Nagakop. Zijn lichaam kronkelt eerst naar beneden en buigt daarna naar boven, soms over de hele lengte van de kris.

Een Naga aan de voorkant en ook een aan de achterkant, en dan verguld.

Deze balinese kris is veel minder gestileerd, De decoraties zijn hier figuratief . Hier ook een naga die van boven komt , met op zijn rug een Ganesha.

Ook verguld is deze Naga, maar deze ligt.

de schede

De schede  ( gandar ) wordt altijd van hout gemaakt..  In deze oude werkplaats wordt links de binnenkant van de schede op maat gevijld en rechts wordt met een boogboor het hout uitgehold.. Een boogboor  (rechts) is een slim werktuig dat bestaat uit een lange lat  met daarlangs een touw gespannen , dat eenmaal rond een klosje gewonden is . Wanneer je de lat naar voren en naar achteren beweegt, gaat het klosje draaien  en kan je boren.

De bovenzijde van de schede (wranka) maak je natuurlijk van de mooiste houtsoort die je kan vinden

Dit gevlekte ( Pelet ) hout onstaat doordat er tijdens de groei een schimmel in kruipt.

De bovenzijde van de schede, het schip, is meestal onbewerkt. Alleen Madurezen decoreren het met snijwerk. Heel soms, zoals bij deze schede uit Semarang is het schip beschilderd

De overschede (pendok)  was weer het werk van de edelsmid. Van dun koper of zilver werd een koker gemaakt die eerst werd gedecoreerd door middel van drijven . Dit is een techniek waarbij met een stalen pennetje figuren worden geslagen in de achterkant van het materiaal. Daarna wordt de achtergrond weer via de voorzijde ingevuld met een nog scherper pennetje.

vorm en herkomst

Twee krissen van het Javaanse type. Links een uit Solo. Deze vorm komt ook in Djokja voor , maar is dan minder gespitst. Deze typen komen het meest voor.

Balinese krissen zijn vaak wat groter en kunnen ook uitbundig gedecoreerd zijn, maar deze weer niet.

Sumatraanse krissen zie je niet zo vaak.

Een typische Sulawesi (Celebes) kris; kleiner, hoekig en met een knop aan de schede.

Bekijk hier de verschillende krisvormen en andere wapens van de diverse  eilanden.

Klik op de Indonesische schoolplaat hiernaast.

de mystiek van de kris

Over de mystiek van de kris is al veel zin en onzin verteld. Het gaat dan vooral over de geheime krachten die een kris zou bezitten en wat de gevolgen van die krachten allemaal zouden kunnen zijn. Wij moderne westerlingen zijn niet opgevoed met 'de stille kracht' en zijn meestal ook niet gevoelig voor de aanwezigheid ervan. In Indonesie is dat anders, ook nu nog. Er is een respect voor de dingen die 'niet zichtbaar' zijn en de verhalen over onder andere krissen zijn dan ook legio. Zo zijn er verhalen over krissen die spontaan rammellen in hun schede's, over krissen die spontaan uit hun schede's springen , of zelfs aan de wandel gaan. Meestal wordt dit vreemde gedrag van de kris dan gevolgd door een belangrijke gebeurtenis elders, een ongeluk of een overlijden bijvoorbeeld. Maar een kris kan ook geluk en voorspoed brengen wanneer hij goed is terechtgekomen.

Wat steeds opvalt in de verhalen over krissen is de eigen wil van een kris. Als buitenstaander  zou je denken dat zo'n "dom" voorwerp nooit een eigen wil kan bezitten. Een verhaal dat me bereikte was van een oude dame die de familiekris nu eens eindelijk aan haar kleinkinderen wilde doorgeven en haar oudste zoon naar zolder stuurde om de betreffende kris op te halen. De zoon kwam even later terug met de mededeling dat hij de kris niet kon vonden. Toe ging de jongste zoon maar even kijken en die vond hem meteen. Oma zei toen dat hij de kris voortaan mocht houden. Wij zouden zeggen 'toeval' , maar je kan ook, net als die oma , kunnen zeggen dat de kris zèlf zijn lot heeft bepaald.

Ook wordt wel beweerd dat de vermeende krachten van een kris alleen in Indonesië werkzaam zijn. Iedereen die wel eens in Indonesië is geweest, weet dat daar van alles aan de hand kan zijn op het gebied van mystiek. Maar om te beweren dat er in ons koude kikkerlandje niks te beleven valt op dat gebied, die gaat iets te kort door de bocht. Vergeet niet dat mystiek in Nederland niet door iedereen erkend wordt, en dus kan je er op een feestje maar beter niet over beginnen. Vergeet ook niet dat dit soort mystiek eeuwenlang door de kerk is verboden.  En tenslotte hebben wij westerlingen ook nog eens vergeten hoe ons zesde zintuig werkt. Dat is een handig instrument in dit soort  zaken. De volgende twee verhalen geven aan dat ook in Nederland wel het een en ander aan de hand kan zijn.

In de warme julidagen van de zomer van 2009 ging een groepje kinderen uit Deventer zwemmen in de IJssel. Op een gegeven moment kwam een van de jongens aan de kant met iets dat hij onder water had opgevist. Het bleek een kris te zijn. (zie foto) . Hij had nog niet heel lang in het water gelegen.

Eind 2009 gaat een jong stel uit Nijmegen verhuizen. Ze hebben een leuke, wat oudere woning gevonden . Als ze die gaan opknappen vinden ze in la een oude kris.

Wat in het voorgaande opvalt, is dat in beide gevallen iemand van zijn kris afwilde, en dat ook op een bijzonder manier deed. Dus niet op marktplaats gezet , maar een wat Indischer manier. Je vraagt je wel meteen af waarom, en zou het misschien een kwade kris zijn geweest . Dat hoeft niet persé, maar kan natuurlijk wel.

Toch moet nog wel gezegd worden dat er veel indianenverhalen in omloop zijn, vooral op Internet .

 In onze moderne cultuur is geen plaats voor mystiek , en als je er dan toch naar gaat zoeken kom je geweldig veel onzin tegen. Wees dus kritisch op dit soort informatie. En de vraag of het nou bestaat of niet is niet met ja of nee te beantwoorden. Wel is het leuk om te weten dat er elders op de wereld culturen bestaan waar mystiek een wezenlijk onderdeel is van het dagelijks leven. En dat feit alleen al zou je aan het denken moeten zetten.

Hoe om te gaan met een kris.

Het mag nu duidelijk zijn dat het verstandig is om een kris met respect te behandelen. Wanneer u een kris  uit de schede trekt doe dat dan met de punt omhoog, en trek hem er niet helemaal uit; laat het puntje erin zitten. Houdt de kris ook van u af gericht en richt ook niet op anderen in uw omgeving. Richt dus nooit een "blote" kris op iemand. Stop de kris altijd terug in de schede.

Heeft u twijfels over de gezindheid van uw kris, houdt hem dan bedekt met een doek en bewaar hem afgesloten in een lade  of zo. Een echt kwaadaardige kris kan worden verkocht of begraven.

Deze bewaker van de Kraton in Yogjakarta is in traditionele kleding en laat zien hoe een kris gedragen wordt.

Een kris is vooral voor ceremoniën bedoeld., En alleen dan wordt hij tevoorschijn gehaald.

Mocht je nou (nog) geen kris bezittten  en je moet naar een bruiloft, dan kan je altijd voor weinig geld een feestkris kopen, zoals hier op de markt in Yogja. Dan ben je toch het heertje.

Technisch gezien zijn speren (Tombaks) zeer verwant aan krissen. Ze worden op vrijwel dezelde manier gemaakt.

Hierboven ziet u een krissendans ,een onderdeel van een wayangwong voorstelling. Er is altijd veel respect voor de kris, en hij wordt dan ook zelden uit zijn schede gehaald, maar in deze dansvoorstelling is dat anders. Dit is wel een hele oude foto hij dateert uit circa 1850

Zelf een kris kopen? Kijk dan in onze webshop.

Meer weten over krissen?

Online:

 - Mooie liefhebber site : Old blades

- Nederlandse studiegroep “de Kris

- Het forum van Vikingsword.com is uiterst leerzaam, ook over krissen. 

Boeken: -

“De keris” door Ruud Greve Uitgeverij de driehoek. ISBN 9789060306956 En informatief, zeer leesbaar boekje over alle aspecten van de kris. -

Dan de onvolprezen serie “De inlandse kunstnijverheid”van Jasper en Pirndadie Let wel: het is een uitgave uit 1932, dus nogal gedateerd. Dit boek is in zijn geheel online in te zien via deze link. Ook is er onlangs een facsimile uitgave verschenen bij de Sidestone press.  Krissen worden in het deel over de niet edele metalen beschreven, in de tweede helft van het boek.

Verdere litteratuur: - ”De kris , Magic relic of old Indonesia”door G.I.F.J. Tammens. ISBN 90- 9006237- 8 Uitgave in eigen beheer door de schrijver. (1993), daardoor hebben de boeken (twee delen) een nogal stencil- achtig uiterlijk, maar dit werk wordt algemeen beschouwd als een standaardwerk. Is alleen nog antiquarisch te krijgen en dan vrij prijzig

Ook indisch antiek kopen? Kijk dan in onze Indowebshop

all rights reserved  indoshop.nl